MOEBIUS - ŻYWA LEGENDA KOMIKSU W POLSCE



Jean Henri Gaston Giraud, alias Gir, alias Moebius na XIX MFK w Łodzi
Fot. Tomasz Nowak


O tym, że Moebius, klasyk sztuki komiksu, odwiedzi XIX Międzynarodowy Festiwal Komiksu w Łodzi, wiadomo było dawno. Wszyscy zastanawiali się czy jego gwiazda przyćmi inne – Milo Manarę i Grzegorza Rosińskiego? Jaki będzie człowiek, o trzech równorzędnych artystycznych obliczach, któremu pokolenia czytelników i artystów wyznają od dekad swe uwielbienie, a dorobek twórczy budzi uznanie wśród wszystkich, którzy mają odwagę sztukę popularną traktować po prostu – jak sztukę? Rzeczywistość okazała się zaskoczeniem. Niezwykle miłym – na salę wszedł skromny, starszy pan, który spotkanie rozpoczął od podziękowania:
- Bardzo dziękuję wszystkim za przybycie. Moja żona powiedziała mi, że jest tu wielu wspaniałych twórców i ja nie jestem pępkiem świata. Ale dzięki państwu znów czuję się jak gwiazda.

Jean Henri Gaston Giraud, bo tak brzmi jego prawdziwe imię i nazwisko urodził się 8 maja 1938 r. w Nogent-sur-Marne, na przedmieściach Paryża. W młodym wieku zetknął się i znalazł pod wpływem nabierająca rozpędu estetyki fantastycznej. W wieku 16 lat rozpoczął niedokończoną naukę rysunku w Arts Appliqués, którą porzucił po powrocie z wyprawy do Meksyku. Od 1956 r. rysował swój własny komiks w odcinkach: „Frank et Jeremie”, który ukazywał się na łamach czasopisma „Far West”. Ukończywszy służbę wojskową, odbytą w Algierii, w latach 1958-59, w 1961, rozpoczął terminowanie u swego nauczyciel i mistrza Josepha Gilliana, znanego jako Jije. Wspólnie wykonali czterdzieści cztery strony westernowej serii „Jerry Spring”, które ukazały się w magazynie „Spirou” na przestrzeni pięciu miesięcy. To doświadczenie, jak i fascynacja amerykańskimi podróżami przyczyniły się wprost do tego, że pierwszą w pełni samodzielną historią pełnometrażowa stał się stworzony w 1963 r. na łamach tygodnika „Pilote” „Blueberry” do scenariusza Jean-Michela Charliera. O tym, że już jej początki wzbudziły uznanie dawnego mistrza dal ucznia, świadczy fakt, że Jije sam narysował okładkę pierwszego wydania albumowego: „Fort Navajo” (1965).

- W pańskiej biografii często podkreśla się wątek podróży do, jak pan to nazwał, „mitycznego miejsca” – Meksyku. jaki był jej rzeczywisty wpływ na pana drogę twórczą?
- Wyprawę do Meksyku odbyłem jako nastoletni chłopak, uczeń szkoły rysunku. Przebywałem za oceanem miesiąc i dość stwierdzić, że po powrocie stamtąd, do szkoły już nigdy nie wróciłem… Rozpocząłem pełnowymiarową pracę. jako rysownik komiksów.

- I pod okiem Jije rysował pan western „Jerry Spring”. Jak układała się ta współpraca?
- W zespole współpracującym z Jije było nas kilku, Jego skład wciąż się zmieniał. Jedni byli bardziej, inni mniej utalentowani. Nie wiem na ile w Polsce znana jest historia komiksu frankojęzycznego, ale jest to zjawisko wyjątkowe w Europie.
Gdy przyjechałem do Polski, usłyszałem, że macie tu tyle zup, ile my serów we Francji. Nie poproszę o to, byście wymieniali te wszystkie rodzaje. tak samo jak nie uda mi się w skrócie opowiedzieć o historii komiksu francusko-belgijskiego. Jest ona naznaczona nazwiskami wielkich mistrzów, niezapomnianych mistrzów, o których nikt dziś nie pamięta. Jednym z nich jest właśnie Jije.

- Wspólnie pracowaliście nad westernem. Jak przyjął potem to, że pierwszą samodzielną pana produkcją był również western – „Blueberry”?
- Kiedyś, po pewnym czasie, kiedy już pracowaliśmy razem, powiedział mi, że patrząc na moje rysunki i ode mnie może czegoś się nauczyć. Dlatego, gdy zacząłem tworzyć własny western bardzo się ucieszył i kibicował mi.

Mike Blueberry uzyskał oblicze młodego Jean-Paula Belmondo, choć tak naprawdę łatwiej stwierdzić to początkowo na podstawie słów Moebiusa, niż z samej opowieści. Niemniej, tak narodziła się jedna z najbardziej znanych i długotrwałych, bo ukazujących się do dnia dzisiejszego, serii w dziejach komiksu. Odzwierciedla ona niezwykłą drogę artystycznego rozwoju, jak przeszedł na przestrzeni dziesięcioleci tak sam komiks, jak i jego twórcy. Nie zatrzymała tego nawet śmierć scenarzysty Jean-Michela Charliera w 1989 r.
W latach 60. na historiach Girauda, zaczął pojawiać się pojawia się nowy i najsłynniejszy chyba obecnie podpis: „Moebius”. Podpisał nim serię opowieści stworzonych w latach 1963-64 dla satyrycznego magazynu „Hara Kiri”, wzorowanego na amerykańskim „Mad”.
Dekada lat 60 i początek 70, to czas ukazywania się kolejnych tomów „Blueberry’ego”, ale zarazem formalnych eksperymentów w stylu rysowania, których dokonywał na ponownie łamach „Pilote”, podpisując się jednak tym razem jako „Gir”. Zawiodły go one bardzo daleko – do opowieści „Zboczenie”, która ukazała się w styczniu 1973 r. To w tej pastiszowej i surrealistycznej formie Gir, który dotąd występował niejako „osobno”, „zlał się” z Jeanem Giraud.
W roku 1971 „z uśpienia powraca” także Moebius, który tworzy okładkę dla fanzinu „Comics”. To też zapowiedź stylistycznego przełomu. Wkrótce jego prace zapełnią okładki powieści fantastycznych i komiksy undergroundowe. W 1975 rodzi się Les Humanoides Associes, którego nakładem ukazuje się pierwszy numer legendarnego „Métal Hurlant”. To na jego łamach pojawił się po raz pierwszy Arzach i Major Grubert. Moebius staje się postacią ważną w komiksie francuskim, jak i w magazynie, z którego historie przedrukowywane są z koeli w albumach. Na początku lat 80. LHA rozpoczyna edycję „dzieł zebranych” artysty, zawierających także przedruki prac rzadkich i dotąd niepublikowanych.

- W pewnym momencie w pana twórczości pojawiają się artystyczne alter ego – Gir, a potem Moebius… Ich prace znacznie odbiegają od tego, co w tym samym czasie można było zobaczyć w kolejnych, ukazujących się tomach „Bluebery’ego”. Są w nich rozmaite style, eksperymenty formalne…
- Rozumiem, że chodzi tu głównie o komiksy publikowane ma łamach „Metal Hurlant”? Oczywiście, te plansze były próbą ucieczki od dyktatury graficznej sztampy. Były twórczym poszukiwaniem. Walczyłem o prawo do wolności wyrazu. Chciałem uwolnić się od stereotypów, ale jak zawsze, wynikiem tych poszukiwań było wyłącznie stworzenie nowych stereotypów. To nieuniknione… Jedynym rozwiązaniem był powrót do klasycznej treści i konstrukcji.

- Jakie ze swoich tytułów uważa pan za najbardziej osobiste?
- „Arzach”, „Feralny major”… I jeszcze jeden, który nie ukazał się dotąd w Polsce. Jest to również komiks bez dymków… Nie wiem do końca właściwie, jaki mam do niego stosunek, ale robi na mnie ogromne wrażenie. Ciepłym uczuciem darzę również „Blueberry’ego”.

- A jaki moment w swojej karierze uważa za przełomowy pod względem formalnym?
- Nie jestem specjalnie przywiązany do konkretnych dzieł. To dla mnie ślady. Znacznie bardziej interesuje mnie doznanie stanu psychicznego, w jakim znajduję się podczas pracy. Przystępując do niej, odczuwam niezwykłą satysfakcję w konfrontacji ze zwykła kartką, a zarazem, pewnego rodzaju frustrację, że dążę do ideału który trudno jest mi osiągnąć.

- Z kolei który z komiksów, jakie pan rysował, był najtrudniejszy pod względem tego, co chciał pan w nim zawrzeć, wyrazić?”
- Bezwarunkowo – „XIII”. A najbardziej zaskakujące jest to, że odniosła ona wielki sukces – ponad 500 tys. egz. nakładu! Ale swój udział miał w tym też marketing wydawcy…

Przełom lat 70-80. to także „debiut” Moebiusa w kinie i praca przy kolejnych, ważnych obrazach – tworzenie projektów kostiumów do „Obcego” Ridleya Scotta (1979), „Tronu” (1982) i animowanego „Les Maîtres du temps” René Lalouksa (1982). Potem Giraud maczał palce jeszcze w „Willow” (1988), „Otchłani” (1989), „Little Nemo: Adventures in Slumberland” (1989) i „Piątym elemencie” (1997). Jednak najsilniejszy wpływ na jego karierę wywarł chyba udział w projekcie nigdy niezrealizowanym – wizjonerskiej adaptacji „Diuny” Franka Herberta, przygotowywanej przez Alejandro Jorodowsky’ego w 1974 r.
W 1981 r. ukazuje się pierwszy tom inspirowanej tą współpracą, najsłynniejszej bodajże serii „Incala”, która definitywnie postawiła dorobek Moebiusa na równi z dotychczasowymi dokonania Jeana Gireaud. Ostatecznym tego przypieczętowaniem, było uznanie nie tylko w Europie, ale również za oceanem i opublikowana tam w 1988 r., stworzona wspólnie ze Stanem Lee, dwuczęściowa miniseria „Silver Surfera”

- Współpracował pan z wieloma znanym twórcami. Za najważniejsze uważa się powszechnie prace stworzone wspólnie z Alejandro Jodorowskym. Jak to było za pierwszym razem? Jodorowsky zwrócił się z propozycją do pana, czy pan do niego?
- To on zgłosił się do mnie. Szukał we francuskim środowisku grafików autora pejzaży. Pracowałem wtedy w istniejącym dopiero od roku „Metal Hurlant”, a Jodorowsky zobaczył w mojej twórczości to, czego szukał. Mniej więcej po roku współpracy, zaczęliśmy przeczuwać, że film w końcu nie powstanie. Niemniej, cała energia wygenerowana zgromadzona w ciągu tego roku, znalazła później swój wyraz w „Incalu”.

- Czy można spodziewać się, że stworzycie jeszcze coś razem?
- Życie polega na wdychaniu i wydychaniu powietrza. Każdy taki oddech jest zarodkiem twórczości, która może trwać kilka miesięcy. Ale w tej chwili jestem skoncentrowany na własnej pracy (wydawnictwo Mobius Production – red.) z Izabelą (żona Moebiusa – red.). Szukamy przestrzeni dla twórczości osobistej, własnej, bez udziału osób trzecich. Izabela zajmuje się sprawami organizacyjnymi w wydawnictwie, doborem produktów. Mamy dużo propozycji i ona wybiera autorów oraz scenariusze do wykonania. Moja żona jest zarazem agentem i wydawcą. Staramy się rozwijać tę działalność. Zaczynaliśmy do niewielkich nakładów, które stopniowo się zwiększają. „Inside Mobius”, której dotychczas ukazały się cztery tomy (Stardom / Mobius production, 2004-2008)

- Wracając jeszcze do Incala. Niekiedy słychać plotki, że powstał podczas sesji psychoterapeutycznych Jodorowskiego…
- Każda praca z Jodorowskym jest psychoterapią. Niektórzy autorzy są w stanie nawet za tę psychoterapię zapłacić! Oczywiście żartuję… Proszę pamiętać, że terapie nie zawsze kończą się sukcesem!

Początek nowego wieku o kolejny etap w twórczej ewolucji Girauda, która połączyła go na niwie prywatnej i zawodowej z twórcami z Japonii Jiro Taniguchim i Hayao Miyazakim. Jej efektem jest wspólny komiks z Taniguchim i wspólna wystawa prac z Miyazakim w paryskim La Monnaie (grudzień 2004 - kwiecień 2005). Związek ten jest na tyle głęboki, że Giraud nadał nawet swej córce imię Nausicaä – na cześć filmu Miyazakiego: „Nausicaä z Doliny Wiatrów”.

- Właśnie w Polsce ukazał się „Ikar” – komiks z pana scenariuszem, ale rysowany przez Taniguchiego w stylu japońskim. Jak toczyła się wasza współpraca? Czy łatwo było zaadaptować formę mangi, do pana twórczości?
- Bardzo trudno. Przyprawiało mnie to nawet o koszmary. Musiałem stawić czoła najbardziej zatwardziałej mentalności francuskiej. Także kontakt z wydawcą i redaktorem naczelnym w Japonii wyglądał zupełnie inaczej niż zazwyczaj. Napisałem scenariusz, który został przyjęty w sposób profesjonalny, ale jednocześnie bardzo „po japońsku”. Przy całej trudności realizacji tego projektu, była to bardzo przyjemna przygoda, gdyż Taniguchi jest artystą subtelnym i poniekąd Europejczykiem, co bardzo nas zbliżyło. Można powiedzieć, że jest najbardziej zeuropeizowanym autorem japońskim, a najdziwniejsze jest to, że udało się mu przy tym zaistnieć na tamtym rynku.
Jestem przekonany, że polski autorzy komiksowi powinni czerpać przykład z tego jak umiejętnie odnajduje się on w różnej rzeczywistości. Jest to wartość absolutnie ponadczasowa.

- Wiele mówi się także o pana przyjaźni z innym twórcą z Japonii – Hayao Miyazakim. Jak doszło do waszego spotkania?
- Poznaliśmy się w inny sposób niż z Taniguchim, ponieważ na początku nie wchodziła w grę żadna współpraca. Jednakże obserwując wzajemnie swoje dzieła, odkryliśmy silną więź artystyczną, która nas połączyła. Darzę go szczerą przyjaźnią i ma nadzieję, że jest ona odwzajemniona.
W naszych dokonaniach jest dużo podobieństw, ale także różnic. Miyazaki jest bardziej spójny, jeśli chodzi o dążenia. Udało mu się założyć zupełnie wyjątkowe studio. W Japonii uważa się go za żywego boga. Jest jednocześnie biznesmenem i poetą, ja zaś jestem tylko poetą i poetą.

- Czy i we Francji komiks japoński zyskuje na popularności?
- Tak, manga jest coraz silniej obecna na rynku. Dzieje się tak ze względu na otwartość europejczyków na wpływy z zewnątrz. Jednak, gdy chodzi o stronę japońska dostrzegam raczej brak wzajemności.

Ostatnie lata to nowe projekty i wyzwania, jak chociażby wspomniany już udział w serii „XIII”. W 2007 r. Moebius zrealizował jeden z dwóch wydanych jednocześnie tomów definitywnie zamykających cykl do scenariusza Jean Van Hamme’a.
W 2004 r. pojawia się pierwsza pełnometrażowa fabularna adaptacja komiksu Girauda – „Blueberry” w reżyserii Jana Kounena. Nie odnosi jednak znaczącego sukcesu.

- Przed kilku laty zekranizowano „Blueberry’ego”. Czy jest pan z tego obrazu zadowolony?
- Już sam film, jako taki, trudno jest zrobić dobrze. Filmowcy szukają inspiracji w różnych miejscach – w historii, wiadomościach, literaturze, teatrze. remake’ach filmów sprzed wielu lat. Odkryli tez wielki potencjał fabularny tkwiący w komiksach. Dostrzegli, że mogą być one kopalnią pomysłów. Najlepiej udało się to amerykanom – znaleźli złoto w kopalni, jaką jest komiks. Dzięki technologiom cyfrowym powiodło się przeniesienie na ekran rysunkowych postaci w ruchu. Amerykanie mają też wyjątkowy potencjał intelektualny i nieskrępowaną wyobraźnię.
Związek pomiędzy filmem a komiksem jest z jednej strony trudny, z drugiej jednak, oczywisty. Może, jeśli chodzi o komiks europejski, ekranizacje są o tyle trudne, że rynek jest zdominowany przez komiks frankofoński. Sprawia to, że poza Francją jest go bardzo niewiele. Brakuje też projektów edytorskich, które otwierałyby przed kinem nowe możliwości. Jestem jednym z nielicznych przypadków autorów, który oferuje, kreuje światy specyficzne.
Adaptacja Blueberry’ego (w Polsce wyłącznie na DVD – red.) nie odniosła wielkiego sukcesu. Osobiście uważam ten film za niekonwencjonalny, a zarazem piękny i wyjątkowy. Zachęcam do jego obejrzenia.

- Czy to oznacza, że nie możemy spodziewać się kolejnych ekranizacji?
- Wiele razy przymierzano się do realizacji filmowych moich komiksów, ale w Europie dostępne środki są znacznie uboższe niż za oceanem. Tutaj udało się to tylko jednemu autorowi – Enkiemu Bilalowi. Okupił to jednak ogromną pracą i musiał sam przetrzeć wszystkie ścieżki. Mnie nigdy nie starczyło odwagi na to, aby przejść całą tę drogę.
Mogę powiedzieć, że w tej chwili prowadzę rozmowy z jednym ze studiów amerykańskich o realizacji bardzo ambitnego projektu opartego na jednym z moich komiksów. Niestety nie mogę zdradzić żadnych szczegółów.

- Czy to będzie „Incal”?
- Nie mogę powiedzieć. W tej chwili nic nie jest jeszcze przesądzone, dlatego powstrzymam się od wszelkich informacji na ten temat. Powiem tylko, że myśl o tej realizacji ekscytuje mnie.

Żywa legenda komiksu trafiła do Polski, choć jeszce nie tak dawno jego twórczość znana była jedynie nielicznym „wtajemniczonym” – fanom komiksu. Widać to najlepiej w bibliografii dotychczasowych edycji:
„Arzach. czy człowiek jest dobry?”, Moebius, Egmont Polska, Warszawa 2008
„Biały koszmar. Szalony erektoman”, Moebius, Egmont Polska, Warszawa 2008
„Blueberry”, Jean Giraud, Jean-Michel Charlier – tomy 1-5, Podsiedlik, Raniowski i S-ka, Poznań 2002-2003, tomy 6, 11-12, Egmont Polska, Warszawa 2008
„Feralny major”, Moebius, Egmont Polska, Warszawa 2005
„Incal” Moebius, Alexandro Jodorowsky, Egmont Polska, Warszawa 2006
„Ikar”, Jiro Taniguchi, Moebius, Hanami, Warszawa 2008
„Szalona z Sacre-Coeur", Moebius, Alexandro Jodorowsky, Hella Komiks, Nowy Sącz 2008
„Świat Edeny”, Moebius, Egmont Polska, Warszawa 2007
„XIII” tom 18. „Irlandzka opowieść”, Moebius, Jean Van Hamme, Egmont Polska, Warszawa 2008

Aby nie stracić kontaktu z rzeczywistością, w formie „terapii” rysuje swą autoironiczną autobiografię.

- Jest pan żywą legendą komiksu. Co jeszcze inspiruje pana do dalszego tworzenia?
- Walka pomiędzy chęcią przelania samego siebie na papier, a wrażeniami gromadzonymi w czasie, odkładanymi w sobie. Gdy ktoś mi mówi ze jestem legendą, natychmiast muszę brać „psychiczną szczoteczkę” i szybko i mocno się nią szorować. W przeciwnym wypadku miałbym teraz mentalnie 12 lat.

- Ponoć przed rokiem nie wiedział pan jeszcze w ogóle, że w Polsce wydano jakiś pana komiks. Dlaczego zatem zdecydował się pan na wizytę właśnie u nas?
- To prawda. O poszczególnych edycjach dowiadujemy się zwykle dużo później, np. po roku. W przypadku Polski było to dokładnie półtora roku – wówczas otrzymałem tantiemy autorskie. Jestem tu za sprawą mojej żony. Tyko dzięki temu, że powiedziała, iż dobrze będzie pojechać do Polski!

- Dziś komiksów Moebiusa mamy po polsku znacznie więcej…
- Jest to dla mnie zaskoczeniem, bowiem do dziś nie mam żadnego egzemplarza polskiego wydania…

Giraud-Moebius ma na swoim koncie mnóstwo nagród, w tym dwukrotne Grand Prix festiwalu w Angouleme (1981, 1985) dwie nagrody Yellow Kid dla najlepszego autora spoza Włoch na festiwalu we włoskiej Lucce (1975, 1980), trzy nagrody Harveya za najlepsze amerykańskie wydania zagraniczne (1988, 1989, 1991) nagrodę Eisnera dla najlepszej zamkniętej serii za Silver Surfera (1989) oraz nagrodę specjalną Max & Moritz za całokształt twórczości (2000). Od 1998 r. jest członkiem Will Eisner Award Hall of Fame.

Z Moebiusem rozmawiał Tomasz Nowak